ในการประเมินความเสี่ยงอัคคีภัยในโรงงานอุตสาหกรรม จุดที่มักถูกให้ความสำคัญอาจเป็นโกดังเก็บสินค้าหรือสายการผลิตหลัก แต่จากกรณีศึกษาและการวิเคราะห์ความเสี่ยงเชิงลึก พบว่าแผนกผสมเคมี หรือ Compounding คือจุดเสี่ยงอัคคีภัยที่แท้จริงและมักถูกประเมินความเสี่ยงต่ำกว่าความเป็นจริงเสมอ
แผนก Compounding ไม่ได้เป็นเพียงแค่จุดที่นำวัตถุดิบหลายชนิดมารวมกัน แต่เป็นพื้นที่ที่ปฏิกิริยาทั้งทางเคมีและฟิสิกส์เกิดขึ้นอย่างเข้มข้น สร้างสภาวะที่เอื้อต่อการเกิดอัคคีภัยและระเบิดได้ง่ายกว่าที่คาดการณ์
ประการแรก วัสดุที่ใช้ในแผนกนี้มีความละเอียดอ่อนและไวไฟสูงกว่าที่มองเห็น วัตถุดิบหลักอย่างเม็ดพลาสติก, ยางธรรมชาติ, หรือผงไม้อัด เมื่อถูกนำมาบดหรือผสม จะกลายเป็นผงละเอียด หรือที่เรียกว่าฝุ่นเชื้อเพลิง (Combustible Dust) ฝุ่นเหล่านี้สามารถลอยฟุ้งในอากาศและเมื่อมีความเข้มข้นถึงระดับหนึ่ง แค่ประกายไฟเล็กๆ หรือความร้อนสะสมเพียงน้อยนิดก็สามารถจุดชนวนให้เกิดการระเบิดของฝุ่น (Dust Explosion) ที่รุนแรงได้ ยิ่งไปกว่านั้น สารเติมแต่ง (Additives) อีกมากมาย เช่น สารปรับสภาพ, สารหน่วงไฟ, หรือตัวทำละลาย ซึ่งหลายชนิดมีคุณสมบัติไวไฟสูงและสามารถทำปฏิกิริยาได้เมื่อสัมผัสกับความร้อนหรือสารเคมีบางชนิดโดยไม่คาดคิด
ประการที่สอง กระบวนการผลิตในแผนก Compounding โดยตัวมันเองก็เป็นแหล่งกำเนิดความร้อนและแรงเสียดทานขนาดใหญ่ ไม่ว่าจะเป็นการบด (Grinding), การผสม (Mixing), หรือการอัดรีด (Extrusion) แรงเสียดทานที่เกิดขึ้นระหว่างวัตถุดิบกับเครื่องจักร หรือระหว่างชิ้นส่วนเครื่องจักรที่สึกหรอ สามารถสร้างความร้อนสะสมจนถึงจุดติดไฟได้ นอกจากนี้ ระบบไฟฟ้าและมอเตอร์ที่ต้องทำงานหนักตลอดเวลาในสภาพแวดล้อมที่มีฝุ่นผงและความชื้นสูง ยิ่งเพิ่มความเสี่ยงจากไฟฟ้าลัดวงจรหรือความร้อนสูงเกินไป
ประการสุดท้ายที่สำคัญไม่แพ้กันคือ ปัจจัยมนุษย์และการจัดการ แม้จะมีระบบความปลอดภัยที่ดีเพียงใด หากบุคลากรขาดความเข้าใจในอันตรายแฝง, การละเลยขั้นตอนการปฏิบัติงานมาตรฐาน (SOP), การบำรุงรักษาเครื่องจักรที่ไม่เพียงพอ, หรือการทำความสะอาดที่ไม่ทั่วถึง ทำให้เกิดการสะสมของฝุ่นผงตามซอกมุมของเครื่องจักร ก็ล้วนเป็นชนวนที่พร้อมจะก่อให้เกิดเหตุได้ทุกเมื่อ แผนก Compounding มักมีการหมุนเวียนของวัตถุดิบจำนวนมาก การรั่วไหล, การหก, หรือการปนเปื้อนเพียงเล็กน้อย ก็อาจสร้างความเสี่ยงที่ใหญ่หลวงเกินคาดเดา
กรณีศึกษา: บทเรียนจากแผนก Compounding
โรงงานพลาสติกแห่งหนึ่งในภาคตะวันออก ให้ความสำคัญกับการป้องกันอัคคีภัยในพื้นที่จัดเก็บสินค้าสำเร็จรูป แต่กลับมองข้ามความเสี่ยงที่แผนก Compounding ซึ่งใช้ในการผสมเม็ดพลาสติกรีไซเคิลกับสารเติมแต่งต่างๆ วันหนึ่ง ขณะที่เครื่องบดกำลังทำงาน เกิดไฟฟ้าลัดวงจรที่มอเตอร์เครื่องบดขึ้นเพียงเล็กน้อย แรงเสียดทานและประกายไฟที่เกิดขึ้นทันทีได้จุดชนวนให้ฝุ่นพลาสติกที่ฟุ้งอยู่ในอากาศและเกาะอยู่ตามผนังเครื่องจักรเกิดการระเบิดอย่างรวดเร็ว ตามมาด้วยเปลวเพลิงที่โหมกระหน่ำไปยังถังบรรจุสารเติมแต่งที่จัดเก็บอยู่ใกล้เคียง เปลวเพลิงลุกลามอย่างรวดเร็วไปยังระบบท่อลำเลียงและแพร่กระจายไปทั่วแผนกภายในเวลาไม่กี่นาที สร้างความเสียหายต่อเครื่องจักรทั้งหมดในแผนกมูลค่านับสิบล้านบาท รวมถึงการหยุดชะงักของสายการผลิตนานหลายเดือน มูลค่าความเสียหายทางธุรกิจที่ประเมินไม่ได้ ทั้งจากคำสั่งซื้อที่ต้องยกเลิก และความเชื่อมั่นของลูกค้าที่ลดลง กรณีนี้เป็นตัวอย่างที่ชัดเจนว่าการประเมินความเสี่ยงที่ผิดพลาดในจุดที่ดูเหมือนเป็นงานปกติ กลับกลายเป็นวิกฤตที่ใหญ่หลวง
ดังนั้น การมองข้ามแผนก Compounding ในการบริหารความเสี่ยงอัคคีภัย จึงเป็นการละเลยจุดเสี่ยงที่สำคัญอย่างยิ่ง การทำความเข้าใจในลักษณะเฉพาะของวัตถุดิบ, กระบวนการ, และปัจจัยแวดล้อมในพื้นที่นี้อย่างลึกซึ้ง คือหัวใจสำคัญของการวางแผนป้องกันและบรรเทาความเสียหายอย่างมีประสิทธิภาพ การลงทุนในระบบตรวจจับและระงับเหตุเพลิงไหม้ที่เหมาะสม, การฝึกอบรมบุคลากรอย่างเข้มข้น, และที่สำคัญที่สุดคือการมีแผนประกันภัยที่ครอบคลุมความเสี่ยงเฉพาะด้านเหล่านี้อย่างแท้จริง ไม่ใช่แค่ประกันอัคคีภัยแบบพื้นฐานทั่วไป
สำหรับเจ้าของธุรกิจหรือผู้บริหารที่ต้องการคำปรึกษาเชิงลึกเกี่ยวกับความเสี่ยงและการประกันภัยที่เหมาะสมกับธุรกิจโดยเฉพาะ สามารถติดต่อทีมผู้เชี่ยวชาญได้โดยตรง เพียงเพิ่มเพื่อนทาง LINE: @siamadvicefirm